Zettelkasten czy metoda PARA? Prosty wybór systemu notatek

Metoda Zettelkasten i metoda PARA rozwiązują różne problemy. Zettelkasten pomaga myśleć: piszesz krótkie notatki własnymi słowami i łączysz je linkami w rosnącą sieć pomysłów. PARA pomaga działać: dzielisz notatki na Projekty, Obszary, Zasoby i Archiwum według tego, jak szybko będą Ci potrzebne.

Krótka odpowiedź brzmi więc tak. Jeśli głównie piszesz, badasz coś albo się uczysz, zacznij od Zettelkastenu. Jeśli notatki służą Ci przede wszystkim w pracy i codziennych sprawach, zacznij od PARA. Wiele osób w końcu łączy oba podejścia w lekkiej formie, a ten tekst pokazuje, jak to zrobić.

Czym jest metoda Zettelkasten?

Zettelkasten

Po niemiecku „skrzynka na fiszki” albo „kartoteka”: pudełko kartek, z których każda zawiera jedną notatkę. Metoda dotyczy tego, jak te notatki pisać i łączyć, a nie samego pudełka.

Metoda wiąże się z jedną osobą. Niemiecki socjolog Niklas Luhmann (ur. 1927, zm. 1998) prowadził swoją kartotekę od 1951 do 1996 roku. Według Archiwum Niklasa Luhmanna na Uniwersytecie w Bielefeld zawiera ona około 90 000 kartek, a Luhmann opublikował blisko 600 prac, w tym ponad 40 książek. Archiwum nazywa kartotekę jego intelektualną autobiografią, a zdigitalizowane kartki możesz przeglądać w portalu Niklas Luhmann-Archiv.

Wyjątkowa była nie liczba kartek, tylko ich układ. Każda kartka dostawała stały numer, a nowa myśl mogła odgałęziać się od istniejącej, więc kartka wstawiona po kartce 1 mogła dostać numer 1a. Kartki odsyłały do innych kartek po numerze, trochę jak dzisiejsze linki. Punktem wejścia był indeks haseł, a przy każdym haśle Luhmann zwykle zapisywał tylko kilka numerów, licząc, że odsyłacze poprowadzą go dalej (szczegółowo opisuje to heise online, po niemiecku).

W eseju z 1981 roku Luhmann opisał kartotekę jako partnera w rozmowie: była pełna połączeń, których już nie pamiętał, więc potrafiła go zaskoczyć. Angielskie tłumaczenie tego tekstu, Communications with Zettelkastens, znajdziesz na zettelkasten.de.

Zasady, na których opiera się Zettelkasten

Do stosowania metody nie potrzebujesz fiszek ani numeracji Luhmanna. Wystarczą cztery zasady:

• Jedna myśl na notatkę. Każda notatka jest mała i samodzielna („atomowa”), więc można jej użyć w wielu kontekstach.
• Własne słowa. Kopiowanie cytatu to zbieranie. Zrozumienie zaczyna się wtedy, gdy przepisujesz myśl po swojemu.
• Linki z uzasadnieniem. Każda notatka łączy się z pokrewnymi, a zdanie wokół linku mówi, dlaczego.
• Punkty wejścia. Kilka notatek przeglądowych lub indeksowych prowadzi do grup pomysłów, więc nie polegasz na pamięci.

Notatki ulotne, źródłowe i trwałe

Metoda stała się szeroko znana dzięki książce Sönkego Ahrensa How to Take Smart Notes (2017), która opisuje trzy rodzaje notatek (zettelkasten.de omawia te pojęcia):

• Notatki ulotne (fleeting notes) to szybkie zapiski: myśl w autobusie, dopisek na marginesie. Należy je przejrzeć w ciągu dnia lub dwóch, a potem wyrzucić.
• Notatki źródłowe (literature notes) krótko i własnymi słowami streszczają, co mówi źródło, razem z opisem bibliograficznym.
• Notatki trwałe (permanent notes) to Twoje własne myśli, zapisane pełnymi zdaniami tak, żeby były zrozumiałe nawet po latach. To one trafiają do kartoteki i są łączone linkami.

Notatka ulotna

Szybka myśl albo cytat. Do przejrzenia w dzień lub dwa.

czytasz

Notatka źródłowa

Co mówi źródło, Twoimi słowami, z opisem bibliograficznym.

przemyślasz

Notatka trwała

Jedna własna myśl, zrozumiała bez kontekstu.

łączysz

Kartoteka

Połączona z pokrewnymi notatkami i dostępna z indeksu.

Czym jest metoda PARA?

PARA to system porządkowania stworzony przez Tiago Fortego. Opisał go na swoim blogu w 2017 roku, a potem rozwinął w książkach Building a Second Brain (2022) i The PARA Method (2023). W jego własnym omówieniu wszystko, co przechowujesz, trafia do jednej z czterech kategorii:

• Projekty (Projects): krótkoterminowe działania z konkretnym celem, jak przeprojektowanie strony internetowej albo ukończenie kursu hiszpańskiego.
• Obszary (Areas): części pracy i życia, które wymagają stałej uwagi i nie mają daty końca, jak zdrowie, finanse czy dom.
• Zasoby (Resources): tematy, które Cię interesują lub których się uczysz, jak fotografia albo ogrodnictwo.
• Archiwum (Archives): wszystko z trzech pozostałych grup, co przestało być aktywne.

Najważniejsza zasada to porządek według przydatności do działania, a nie według tematu. Notatka o płytkach nie trafia do „Aranżacji wnętrz”, tylko do projektu, który jej potrzebuje, czyli remontu łazienki. Gdy projekt się kończy, jego notatki jednym ruchem przechodzą do Archiwum, a aktywne listy pozostają krótkie.

Forte przedstawia PARA jako metodę niezależną od narzędzia: te same cztery grupy działają w folderach na komputerze, na dysku w chmurze i w aplikacji do notatek.

Projekty

Cel z końcem: „Remont łazienki”, „Egzamin z hiszpańskiego”.

stałe

Obszary

Obowiązki bez końca: zdrowie, pieniądze, dom.

kiedyś

Zasoby

Zainteresowania i materiały: przepisy, fotografia.

nieaktywne

Archiwum

Wszystko zakończone lub wstrzymane, na później.

Drugi mózg: notatki poza głową

„Drugi mózg” (second brain) to określenie Fortego na całą praktykę przechowywania notatek poza głową, tak żeby dało się do nich wracać i używać ich ponownie. PARA odpowiada w tym podejściu za porządek.

Zettelkasten czy PARA: najważniejsze różnice

Obie metody inaczej traktują też hierarchię. PARA celowo jest płytką hierarchią: cztery grupy i jeden poziom projektów lub obszarów w środku. Zettelkasten unika hierarchii dla pomysłów, bo myśl może należeć do wielu tematów naraz. Andy Matuschak w swoich popularnych notatkach o evergreen notes przekonuje podobnie: pomysły lepiej porządkować przez skojarzenia niż przez sztywną hierarchię, czyli po prostu linkami zamiast folderami.

Przykład: ta sama lektura w obu systemach

Załóżmy, że w czerwcu zdajesz egzamin z hiszpańskiego i czytasz przegląd badań o rozkładaniu nauki w czasie. Oto jak ta lektura przechodzi przez każdy z systemów, w zwykłych notatkach Markdown.

W Zettelkastenie

Najpierw notatka źródłowa, własnymi słowami, z opisem źródła:

# Cepeda i in. 2006: rozkładanie nauki w czasie

Źródło: Cepeda, Pashler, Vul, Wixted i Rohrer (2006),
„Distributed practice in verbal recall tasks”,
Psychological Bulletin 132.

- Zestawia 317 eksperymentów z rozkładaniem sesji nauki.
- Nauka rozłożona w czasie wypadała lepiej niż skumulowana,
  gdy sprawdzano, co zostało w pamięci później.
- Najlepszy odstęp między sesjami rósł wraz z tym,
  jak długo trzeba było pamiętać materiał.

#źródło

Potem notatka trwała z Twoją własną myślą, połączona z tym, czego dotyczy:

# Rozkładaj powtórki, żeby pamiętać dłużej

Ten sam materiał przerobiony w kilku sesjach rozłożonych na dni
zwykle zostaje w pamięci lepiej niż po jednej długiej sesji.
Odstęp zależy od tego, kiedy będę go potrzebować: sprawdzian za
tydzień wymaga krótszych przerw niż umiejętność na lata.

Dlatego wkuwanie działa wieczorem przed egzaminem i znika po
miesiącu, zob. [[Dlaczego wkuwanie wydaje się skuteczne]]. To
uzasadnienie planu z [[Egzamin B1 z hiszpańskiego]].

Na podstawie [[Cepeda i in. 2006: rozkładanie nauki w czasie]]

Notatka trwała jest zrozumiała bez otwierania źródła, zawiera jedną myśl i linkuje z uzasadnieniem. Sam przegląd to praca Cepedy i współpracowników (2006), jeśli chcesz go sprawdzić.

W PARA

Ta sama lektura pojawia się jako wsparcie projektu:

# Egzamin B1 z hiszpańskiego

Cel: zdać egzamin B1 w czerwcu 2027.

- [ ] Zapisać się na termin egzaminu
- [ ] 20 minut słówek, pięć dni w tygodniu
- [ ] Egzamin próbny w maju

Dlaczego krótkie codzienne sesje: [[Rozkładaj powtórki, żeby pamiętać dłużej]]

#projekty/hiszpański-egzamin

Streszczenie przeglądu może trafić do Zasobów (#zasoby/nauka), a stała praktyka języka do Obszarów (#obszary/języki), jeśli hiszpański liczy się dla Ciebie także po egzaminie. W lipcu notatka projektu trafia do archiwum i znika z aktywnej listy.

Zauważ, że oba systemy spotkały się w jednej linijce: projekt linkuje do notatki z myślą. To jest połączenie obu metod w miniaturze.

Typowe pułapki i jak ich uniknąć

Pułapka kolekcjonera (collector's fallacy)

Pojęcie Christiana Tietzego z zettelkasten.de: wrażenie, że zapisany artykuł, zakładka czy cytat to już przyswojona wiedza. Tietze zauważa, że „wiedzieć o czymś” to co innego niż „coś wiedzieć”.

Pułapka kolekcjonera dotyczy obu systemów. W Zettelkastenie wygląda jak setki skopiowanych zakreśleń i ani jednej notatki własnymi słowami. W PARA wygląda jak folder Zasobów z tysiącami zapisanych artykułów, których nigdy nie otwierasz.

Inne częste problemy:

• Przekombinowanie. Projektowanie numeracji, szablonów i pulpitów, zanim masz 50 notatek. System powinien wyrastać z używania, a nie je wyprzedzać.
• Linki bez uzasadnienia. Notatka, która mówi tylko „zob. też [[X]]”, niewiele wnosi. Autorzy zettelkasten.de przekonują, że same linki zwrotne nie łączą wiedzy. Łączy ją zdanie, które piszesz.
• Martwe projekty. W PARA lista projektów pełna rzeczy porzuconych miesiące temu zasłania te, które się liczą. Archiwizuj śmiało, nic nie znika.
• Dosłowne kopiowanie Luhmanna. Jego numery rozwiązywały problem papieru: jak odłożyć i znaleźć kartkę w fizycznym pudełku. W aplikacji tę pracę wykonują tytuły, linki i wyszukiwarka.

Minimalny system notatek na start

Jeśli chcesz zacząć dziś, bez czytania dwóch książek, wystarczy tyle:

1. Jedna skrzynka. Zapisuj wszystko szybko, bez tagu albo z tagiem #skrzynka.
2. Cztery tagi do działania. #projekty/..., #obszary/..., #zasoby/... i archiwum (tag albo funkcja archiwizacji w aplikacji).
3. Notatki z pomysłami, gdy coś zaskoczy. Kiedy zrozumiesz coś wartego zachowania, zapisz to jako jedną krótką notatkę własnymi słowami i połącz z jedną lub dwiema pokrewnymi.
4. Cotygodniowy przegląd. Opróżnij skrzynkę, zarchiwizuj zakończone projekty, dodaj link albo dwa.

To cały system. Tagowanie i cotygodniowy przegląd szerzej opisujemy w poradniku jak organizować notatki: tagi, foldery czy linki.

Połączenie obu metod: PARA do działania, linki do myślenia

Te metody dobrze się uzupełniają, bo porządkują co innego. PARA porządkuje to, co masz zrobić. Zettelkasten porządkuje to, co myślisz. Nie musisz wybierać jednej do wszystkiego.

W praktyce wygląda to tak:

• Notatki projektów, obszarów i zasobów mają po jednym tagu PARA i zawierają zadania, terminy oraz materiały.
• Notatki z pomysłami mają niewiele tagów PARA albo wcale. Łączą je linki, a znajdujesz je wyszukiwarką lub przez notatkę indeksową.
• Notatka projektu linkuje do notatki z pomysłem, gdy ten pomysł uzasadnia decyzję, jak w przykładzie z hiszpańskim.
• Gdy projekt się kończy, jego notatki trafiają do archiwum. Notatki z pomysłami zostają, bo pomysły przeżywają projekty.

W ten sposób zachowujesz mocne strony obu metod: krótkie, aktualne listy z PARA i powoli rosnącą sieć pomysłów z Zettelkastenu.

Jak to przełożyć na Cappę

• PARA jako tagi zagnieżdżone. Cappa zamiast folderów używa tagów wpisanych w notatkę, więc PARA to #projekty/hiszpański-egzamin, #obszary/zdrowie i #zasoby/nauka. Polskie litery w tagach działają. Pasek boczny pokazuje tagi jako drzewo, a otwarcie #projekty wyświetla wszystkie notatki projektów w tej gałęzi.
• Archiwum jako widok. Zamiast tagu archiwum możesz zarchiwizować notatkę. Zarchiwizowane notatki znikają z list tagów, trafiają do widoku „Archive” i nadal pojawiają się w wynikach wyszukiwania.
• Linki do Zettelkastenu. Łącz notatki zapisem [[Tytuł notatki]]. Zakładka „Links” w szczegółach notatki pokazuje linki zwrotne („Links to this note”) oraz „Related by tags”: notatki, które mają z bieżącą wspólny tag lub tag nadrzędny, a które nie są jeszcze podlinkowane. Te podpowiedzi są liczone na Twoim urządzeniu.
• Bez numeracji i fiszek. Cappa nie ma numeracji w stylu Luhmanna ani identyfikatorów kartek. Tę pracę wykonują tytuły, linki, wyszukiwarka i szybkie otwieranie przez Ctrl+K (⌘K na Macu).
• Przeprowadzka istniejącego PARA. Jeśli Twoje foldery PARA są w Obsidianie albo w eksporcie z Beara, importer Cappy zamieni ścieżkę folderu na tag zagnieżdżony, więc Projekty/Egzamin hiszpański trafi jako #Projekty/Egzamin-hiszpański.

Markdown, na którym to wszystko stoi (nagłówki, linki, listy zadań), wyjaśniamy w poradniku Markdown dla początkujących i w artykule Markdown dla zaawansowanych.

Najczęstsze pytania

Czy można łączyć Zettelkasten i PARA?

Tak, i wiele osób tak robi. Używaj tagów lub folderów PARA do projektów, obowiązków i materiałów, a notatki z pomysłami łącz linkami, zamiast wciskać je do PARA. Notatki projektów mogą linkować do notatek z pomysłami, gdy pomysł uzasadnia decyzję.

Czy w aplikacji potrzebuję numeracji Luhmanna?

Nie. Numery pozwalały Luhmannowi odkładać i odnajdywać papierowe kartki w fizycznej kartotece. W aplikacji to samo robią unikalne tytuły, linki i wyszukiwarka. Niektórzy dodają identyfikatory do tytułów, żeby odwołania się nie zmieniały, ale to opcja, nie obowiązek.

Czy metoda PARA to po prostu cztery foldery?

Cztery grupy to jej widoczna część, ale sednem jest porządek według przydatności do działania: to, nad czym pracujesz, trzymasz blisko, a zakończone sprawy chowasz z oczu. Możesz to zrealizować folderami, tagami zagnieżdżonymi albo funkcją archiwizacji, zależnie od aplikacji.

Po jakim czasie Zettelkasten zaczyna być przydatny?

To zależy od tego, jak często dodajesz notatki. Linki zaczynają zaskakiwać dopiero wtedy, gdy jest co łączyć, więc licz raczej na tygodnie lub miesiące niż dni. PARA pomaga od pierwszego tygodnia, dlatego pasuje osobom, które przede wszystkim chcą coś załatwić.

Czym jest „drugi mózg” w notatkach?

To określenie Tiago Fortego na osobisty system notatek i plików trzymanych poza głową, tak żeby łatwo znaleźć i ponownie wykorzystać to, czego się uczysz. PARA to w tym podejściu część odpowiedzialna za porządek. Zettelkasten też może być drugim mózgiem, z większym naciskiem na rozwijanie pomysłów.