Przed czym nie chroni szyfrowanie: phishing, malware i dostęp do urządzenia

Szyfrowanie end-to-end (E2EE) chroni treść przed każdym, kto nie ma klucza: dostawcą usługi, kimś, kto podsłuchuje sieć, czy złodziejem bazy danych. Nie zabezpieczy jednak odblokowanego urządzenia, nie rozpozna fałszywej strony logowania i nie powstrzyma złośliwego kodu działającego z uprawnieniami aplikacji.

Wyjaśniamy, przed czym szyfrowanie nie chroni, jakie zabezpieczenia warto do niego dołożyć i jak ocenić zagrożenia we własnej sytuacji.

Co szyfrowanie end-to-end naprawdę chroni

Przy szyfrowaniu end-to-end dane są szyfrowane, zanim opuszczą urządzenie. Serwer dostaje szyfrogram, do którego nie ma klucza, więc sama kradzież bazy danych lub kopii zapasowej nie ujawnia treści. Napastnik musiałby jeszcze zdobyć klucz lub kod odzyskiwania albo odgadnąć hasło.

Żeby jednak wyświetlić notatkę, aplikacja musi ją odszyfrować. W Cappie dzieje się to po odblokowaniu sejfu, czyli zaszyfrowanego zbioru Twoich notatek. Od tej chwili bezpieczeństwo treści zależy także od systemu operacyjnego, przeglądarki, uprawnień rozszerzeń i od tego, kto ma fizyczny dostęp do urządzenia.

Jak to wygląda w aplikacji do notatek i co dokładnie widzi serwer, opisujemy w przewodniku po szyfrowaniu end-to-end w notatkach.

Przed czym szyfrowanie end-to-end nie chroni?

Najważniejsze zagrożenia i zabezpieczenia, które faktycznie przed nimi chronią:

Złośliwe oprogramowanie, keyloggery i rozszerzenia przeglądarki

Oprogramowanie z odpowiednimi uprawnieniami może przechwycić dane jeszcze na urządzeniu. Keylogger zapisuje naciskane klawisze, szkodliwy program może odczytywać ekran lub pamięć, a rozszerzenie z dostępem do treści stron zobaczy odblokowane notatki. Nie każda aplikacja ma taki dostęp: decydują o tym uprawnienia i zabezpieczenia systemu.

Taki atak nie wymaga łamania szyfru. Wystarczy przechwycić hasło podczas wpisywania albo treść po odszyfrowaniu. To samo dotyczy zrzutów ekranu i danych skopiowanych do schowka.

Co pomaga? Włącz automatyczne aktualizacje systemu i przeglądarki, bo łatają luki, które wykorzystuje złośliwe oprogramowanie. CERT Polska nazywa to jedną z najprostszych i najskuteczniejszych metod ochrony. Instaluj aplikacje z oficjalnych sklepów i przejrzyj rozszerzenia. Usuń nieużywane i ostrożnie podchodź do tych, które proszą o dostęp do wszystkich odwiedzanych stron.

Ktoś przy Twoim odblokowanym urządzeniu

Jeśli sejf jest otwarty, a Ty odchodzisz od komputera, każdy, kto usiądzie przy klawiaturze, może przeczytać notatki. To samo dotyczy laptopa zostawionego bez blokady na stoliku w kawiarni czy telefonu podanego dziecku.

Blokuj ekran, gdy odchodzisz od komputera, i ustaw krótki czas automatycznej blokady. Cappa dodatkowo blokuje sejf po okresie bezczynności, domyślnie po godzinie. Na każdym urządzeniu można wybrać czas od 5 minut do 30 dni albo wyłączyć wygasanie opcją „Never”. Ustawienie znajdziesz w Settings → Security → Vault expiration (interfejs Cappy jest po angielsku).

Zapamiętane odblokowanie

Opcja „Reopen without the password on this device” pozwala ponownie otworzyć sejf na tym urządzeniu bez wpisywania hasła. Zaznacza się ją przy odblokowywaniu. Przeglądarka przechowuje wtedy klucz w takiej postaci, że API nie pozwala wyeksportować jego surowych bajtów, ale aplikacja może go używać. Dlatego kod działający z uprawnieniami aplikacji nadal może nim odszyfrować dane.

Czas ważności zależy od tego samego ustawienia co automatyczna blokada, ale liczy się go od chwili zapamiętania. Przy ustawieniu domyślnym zapamiętane odblokowanie wygasa godzinę po włączeniu. Przy „Never” klucz zostaje w przeglądarce, dopóki ręcznie nie zablokujesz sejfu albo się nie wylogujesz. Blokada i wylogowanie zawsze go usuwają.

Phishing i fałszywe strony logowania

Phishing polega na podszywaniu się pod zaufaną osobę lub usługę, żeby wyłudzić dane. Fałszywa strona logowania przechwyci hasło bez żadnych prób łamania szyfrowania.

W Cappie hasło główne służy zarówno do logowania, jak i do odblokowania klucza sejfu. Kto je przechwyci, może je wpisać na prawdziwej stronie. Cappa nie obsługuje obecnie drugiego składnika logowania. Losowe hasło chroni przed zgadywaniem, ale nie przed wpisaniem go na stronie oszusta.

Najlepszą obroną jest menedżer haseł z automatycznym wypełnianiem. Przypisuje każde hasło do prawdziwego adresu i nie wypełni formularza na podrobionej stronie. CERT Polska zwraca uwagę na to samo: jeśli autouzupełnianie nagle nie działa na stronie, na której zawsze działało, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy. Zanim gdziekolwiek wpiszesz hasło, sprawdź pasek adresu.

Na innych kontach, zwłaszcza pocztowym, włącz klucze dostępu (passkeys) wszędzie, gdzie serwis je oferuje. FIDO Alliance opisuje je jako odporne na phishing, bo każdy klucz dostępu jest powiązany z serwisem, dla którego powstał, więc fałszywa strona go nie przechwyci. Jak działają, wyjaśniamy w tekście o kluczach dostępu.

Podejrzaną stronę możesz zgłosić przez incydent.cert.pl, a podejrzanego SMS-a przekazać bezpłatnie na numer 8080.

Jeśli ktoś mimo wszystko dostanie się na konto, masz szansę to zauważyć. Gdy w Cappie skonfigurowano wysyłkę e-maili, dostajesz krótki e-mail bez linków i sekretów po każdym z tych zdarzeń: zmianie hasła głównego, wymianie kodu odzyskiwania, dodaniu nowej przeglądarki, otwarciu okna odzyskiwania przez administratora i zakończeniu odzyskiwania. Niespodziewana wiadomość tego rodzaju to sygnał, żeby natychmiast działać. Takie powiadomienia pomagają wykryć przejęcie konta, ale mu nie zapobiegają. Kto kontroluje Twoją skrzynkę, może je usunąć, a brak e-maila nie dowodzi, że nic się nie stało. To kolejny powód, by dobrze chronić konto pocztowe.

Przejęty serwer dostarczający złośliwy kod

Aplikacja przeglądarkowa pobiera kod z serwera. Jeśli napastnik przejmie którekolwiek ogniwo, przez które przechodzi ten kod (serwer, jedną z bibliotek używanych przez aplikację albo pośrednika, na którym kończy się szyfrowane połączenie HTTPS), może go podmienić. Złośliwa wersja działałaby w przeglądarce z uprawnieniami aplikacji, więc mogłaby przechwycić wpisywane hasło i odczytać notatki po odszyfrowaniu.

Szyfrowanie nie chroni przed zmienionym programem, któremu powierzasz hasło i odszyfrowane dane. Sama baza nadal zawiera zaszyfrowane notatki, a do ich odczytania potrzebny jest klucz. Przejęty serwer może jednak próbować go zdobyć przy następnym uruchomieniu aplikacji albo pobraniu zmienionego kodu.

Jako użytkownik niewiele możesz tu sprawdzić samodzielnie. Za bezpieczeństwo serwera, bibliotek i wdrożeń odpowiada operator usługi. Jeśli stawka jest bardzo wysoka (np. chronisz źródła dziennikarskie), weź to pod uwagę przy wyborze każdego narzędzia webowego.

Metadane

Szyfrowanie ukrywa treść, ale zostawia widoczne informacje potrzebne do działania usługi. Serwer zna adres e-mail i nazwę konta, liczbę rekordów, ich rozmiary oraz czas zmian. Sesje zawierają adres IP i dane o przeglądarce. Dostawca poczty, który doręcza powiadomienia, poznaje rodzaj i czas zdarzeń na koncie. Amerykańska fundacja praw cyfrowych EFF wyjaśnia, dlaczego metadane mają znaczenie: sam sposób korzystania z usługi wiele mówi o człowieku, nawet gdy treść pozostaje ukryta.

Wyeksportowane i pobrane pliki

Eksport z Cappy do Markdowna, zwykłego tekstu albo pliku kopii zapasowej zapisuje dane poza zaszyfrowanym sejfem. Nie zakładaj, że hasło główne nadal chroni taki plik. To samo dotyczy pobranych załączników. Trzymaj je na zaszyfrowanym dysku, np. z FileVaultem lub BitLockerem, i sprawdź, czy folder nie synchronizuje się automatycznie z inną chmurą. Usuwaj zbędne kopie.

Słabe hasło główne

Kto ukradnie zaszyfrowane dane, może zgadywać hasło offline, na własnym sprzęcie i bez limitu prób logowania. Cappa sprawia, że każda próba jest kosztowna, bo wymaga obliczenia Argon2id z użyciem 64 MiB pamięci. Ten koszt wielokrotnie wydłuża pracę napastnika, ale nie uratuje krótkiego ani popularnego hasła.

Dlatego Cappa sprawdza nowe hasło główne w przeglądarce, zanim je przyjmie. Hasło musi mieć od 16 do 256 znaków, w tym co najmniej 5 różnych, i dostać najwyższą ocenę od estymatora siły haseł zxcvbn-ts. Estymator porównuje hasło z dołączonymi do aplikacji listami popularnych haseł, haseł ujawnionych w wyciekach, słów i imion, a także szuka typowych wzorców, takich jak ciągi sąsiednich klawiszy czy daty.

Sprawdzanie odbywa się w przeglądarce i nigdzie nie wysyła hasła, dlatego wykrywa tylko hasła z tych list, a nie wszystkie, które kiedykolwiek wyciekły. Hasło, które przejdzie tę kontrolę, może więc nadal być używane w innym serwisie. Liczy się to, żeby było losowe i nieużywane nigdzie indziej. Więcej piszemy w poradniku o długości hasła głównego.

Utrata hasła i kodu odzyskiwania

Cappa nie ma klucza, którym mogłaby sama odczytać Twoje notatki. Jeśli stracisz hasło i kod odzyskiwania, najpierw sprawdź urządzenia, na których sejf wciąż jest otwarty albo da się go otworzyć, i wyeksportuj z nich dane. Jeśli żadne nie ma już dostępu, administrator nie odtworzy klucza, a sam reset hasła przez e-mail nie wystarczy. Szczegóły znajdziesz w poradniku o kodzie odzyskiwania.

Model zagrożeń w pięciu pytaniach

„Model zagrożeń” brzmi technicznie, ale to po prostu uporządkowana odpowiedź na pytania, co może pójść źle i co z tym zrobić. Poniższe pytania to adaptacja przewodnika Your Security Plan z anglojęzycznego serwisu Surveillance Self-Defense fundacji EFF. Przewodnik dodaje jeszcze szóste pytanie: kto może Ci pomóc?

1. Co chcę chronić? Konkretnie: prywatny dziennik, notatki o klientach, dokumentację medyczną, a może hasła, których w ogóle nie powinno się trzymać w notatkach.
2. Przed kim? Przed ciekawskim domownikiem, złodziejem, byłym partnerem, internetowym oszustem, firmą, państwem.
3. Jak prawdopodobne jest zagrożenie? Weź pod uwagę, kto korzysta z Twoich urządzeń, gdzie je zabierasz i czy ktoś może celowo próbować dostać się do Twoich danych.
4. Jak poważne byłyby skutki? Wstyd, strata pieniędzy, realne niebezpieczeństwo? Im poważniejsze skutki, tym więcej wysiłku warto włożyć w ochronę.
5. Co jestem w stanie z tym zrobić? Każde zabezpieczenie kosztuje czas albo wygodę. Wybierz te, które pasują do odpowiedzi powyżej.

Maja prowadzi dziennik na wspólnym rodzinnym laptopie. Przede wszystkim powinna założyć osobne konto systemowe, włączyć blokadę ekranu i zrezygnować z zapamiętywania odblokowania. Tomek zapisuje informacje o klientach i obawia się phishingu oraz wycieku bazy usługodawcy. Dla niego ważne będą menedżer haseł, zabezpieczenie poczty kluczem dostępu i szyfrowanie end-to-end. To tylko przykłady, a nie uniwersalny ranking zagrożeń.

Lista kontrolna na co dzień

Zacznij od zabezpieczeń, które da się stosować na bieżąco:

• Włącz automatyczne aktualizacje systemu i przeglądarki.
• Na każdym urządzeniu ustaw blokadę ekranu po krótkim czasie bezczynności.
• Korzystaj z menedżera haseł i pozwól mu wygenerować długie, niepowtarzalne hasło główne.
• Pozwól menedżerowi haseł wypełniać dane logowania. Jeśli tego nie robi, zatrzymaj się i sprawdź pasek adresu.
• Włącz klucze dostępu lub logowanie dwuetapowe na koncie pocztowym.
• Usuń nieużywane rozszerzenia przeglądarki.
• Blokuj sejf, gdy odchodzisz od komputera, i dobierz czas automatycznej blokady do urządzenia.
• Zapamiętane odblokowanie włączaj tylko na urządzeniach, z których korzystasz wyłącznie Ty.
• Przechowuj kod odzyskiwania offline, w miejscu, w którym znajdziesz go za pięć lat.
• Traktuj wyeksportowane i pobrane pliki jak czytelne dla każdego, kto je otworzy.

Najczęstsze pytania

Czy szyfrowanie end-to-end jest bezpieczne?

Dobrze wdrożone szyfrowanie end-to-end chroni treść przed dostawcą usługi i przed kimś, kto zdobędzie samą bazę danych. Nie zastępuje jednak ochrony urządzenia. Złośliwe oprogramowanie, phishing i dostęp do odblokowanej aplikacji mogą ujawnić dane bez łamania szyfru.

Czy ktoś, kto włamie się na serwer, przeczyta moje notatki?

Nie z samych zapisanych danych: baza zawiera szyfrogram, a odgadnięcie silnego hasła głównego jest w praktyce niewykonalne. Ryzyko pojawia się później. Napastnik, który kontroluje serwer aplikacji webowej, mógłby zmienić kod ładowany przez przeglądarkę i przechwycić hasło przy następnym odblokowaniu.

Czy szyfrowanie end-to-end chroni przed phishingiem?

Nie. Jeśli wpiszesz hasło na fałszywej stronie, napastnik ma wszystko, czego potrzebuje, żeby zalogować się jako Ty. Praktyczną obroną są menedżer haseł, który wypełnia formularz tylko pod właściwym adresem, oraz klucze dostępu wszędzie, gdzie serwis je oferuje.

Czym jest model zagrożeń?

To krótka, osobista ocena ryzyka: co chcesz chronić, przed kim, jak prawdopodobne i poważne jest zagrożenie oraz co jesteś w stanie z tym zrobić. Dobrym, bezpłatnym punktem wyjścia jest przewodnik Surveillance Self-Defense fundacji EFF, a porady po polsku publikuje baza wiedzy CERT Polska.

Czy dostawca aplikacji może czytać moje notatki?

Przy szyfrowaniu end-to-end dostawca nie ma klucza, którym mógłby odczytać treść z samej bazy danych. Nadal widzi jednak część metadanych. W przypadku aplikacji przeglądarkowej trzeba też ufać kodowi, który dostawca dostarcza, i zabezpieczeniom procesu jego publikacji.