Zettelkasten czy PARA? Jak wybrać sposób organizacji notatek

Zettelkasten i PARA służą do różnych celów. Zettelkasten pomaga rozwijać myśli: piszesz krótkie notatki i łączysz je ze sobą. PARA porządkuje materiały według tego, jak wiążą się z bieżącymi projektami, stałymi obowiązkami i zainteresowaniami.

Jeśli przede wszystkim piszesz, analizujesz źródła albo się uczysz, wypróbuj Zettelkasten. Jeśli chcesz sprawniej odnajdywać materiały do pracy i codziennych spraw, zacznij od PARA. Możesz też połączyć wybrane elementy obu metod bez odtwarzania całego systemu.

Czym jest metoda Zettelkasten?

Zettelkasten

Po niemiecku „skrzynka na fiszki” albo „kartoteka”: pudełko kartek, z których każda zawiera jedną notatkę. Metoda dotyczy tego, jak te notatki pisać i łączyć, a nie samego pudełka.

Najbardziej znaną taką kartoteką jest zbiór niemieckiego socjologa Niklasa Luhmanna (1927–1998), który prowadził go w latach 1951–1996. Według Archiwum Niklasa Luhmanna na Uniwersytecie w Bielefeld liczy on około 90 000 kartek. Luhmann opublikował blisko 600 prac, w tym ponad 40 książek. Zdigitalizowany zbiór można przeglądać w portalu archiwum.

Sposób pracy wyznaczał układ kartek i odsyłaczy. Każda kartka dostawała stały identyfikator, a nowe wpisy można było wstawiać jako rozwinięcia istniejących, np. pod numerem 1a zaraz po kartce 1. Dzięki odwołaniom do numerów dało się łączyć odległe części zbioru. Indeks tematów wskazywał wybrane miejsca, od których można było ruszyć dalej. Ten układ opisuje również heise online.

W eseju z 1981 roku Luhmann opisał kartotekę jako partnera w rozmowie: była tak pełna połączeń, których już nie pamiętał, że potrafiła go zaskoczyć. Angielskie tłumaczenie tego tekstu, Communications with Zettelkastens, znajdziesz na zettelkasten.de.

Zasady, na których opiera się Zettelkasten

W cyfrowym notatniku nie trzeba naśladować numeracji papierowej kartoteki. Warto natomiast przejąć cztery zasady:

• Jedna myśl na notatkę. Każda notatka jest mała i samodzielna („atomowa”), więc można jej użyć w wielu kontekstach.
• Własne słowa. Obok cytatu zapisz własne wyjaśnienie i podaj źródło. Tak sprawdzisz, czy rozumiesz myśl, którą chcesz zachować.
• Linki z uzasadnieniem. Każda notatka łączy się z pokrewnymi, a zdanie wokół linku mówi, dlaczego.
• Punkty wejścia. Kilka notatek przeglądowych lub indeksowych prowadzi do grup pomysłów, więc nie musisz polegać na pamięci.

Notatki ulotne, źródłowe i trwałe

Metodę spopularyzowała książka Sönkego Ahrensa How to Take Smart Notes (2017), która opisuje trzy rodzaje notatek (zettelkasten.de omawia te pojęcia):

• Notatki ulotne (fleeting notes): szybkie zapiski, np. pomysł z podróży albo uwaga na marginesie. Ahrens radzi szybko do nich wracać, opracować to, co potrzebne, a zbędne robocze zapiski usuwać.
• Notatki źródłowe (literature notes): krótkie streszczenia tego, co mówi źródło, pisane własnymi słowami i opatrzone opisem bibliograficznym.
• Notatki trwałe (permanent notes): Twoje własne myśli, zapisane pełnymi zdaniami tak, żeby były zrozumiałe nawet po latach. To one trafiają do kartoteki i są łączone linkami.

Notatka ulotna

Szybka myśl albo cytat. Do przejrzenia w ciągu dnia lub dwóch.

czytasz

Notatka źródłowa

Co mówi źródło, Twoimi słowami, z opisem bibliograficznym.

opracowujesz

Notatka trwała

Jedna opracowana myśl z kontekstem wystarczającym, by zrozumieć ją później.

łączysz

Kartoteka

Połączona z pokrewnymi notatkami i dostępna z indeksu.

Czym jest metoda PARA?

PARA to system porządkowania materiałów stworzony przez Tiago Fortego. Autor opisał go na blogu w 2017 roku, a potem rozwinął w książkach Building a Second Brain (2022) i The PARA Method (2023). W jego własnym omówieniu wszystko, co przechowujesz, trafia do jednej z czterech kategorii:

• Projekty (Projects): krótkoterminowe działania z konkretnym celem, np. przebudowa strony internetowej albo ukończenie kursu hiszpańskiego.
• Obszary (Areas): dziedziny pracy i życia, które wymagają stałej uwagi i nie mają daty końca, np. zdrowie, finanse czy dom.
• Zasoby (Resources): tematy, które Cię interesują albo których się uczysz, np. fotografia czy ogrodnictwo.
• Archiwum (Archives): wszystko z trzech pozostałych grup, co przestało być aktywne.

O podziale decyduje zastosowanie materiałów, a nie tylko ich temat. Wycena płytek może trafić do aktywnego projektu remontu, a ogólny artykuł o urządzaniu wnętrz do zasobów. Po zakończeniu remontu dokumentację projektu przenosisz do archiwum i nadal masz do niej dostęp.

Forte przedstawia PARA jako metodę niezależną od narzędzia: te same cztery grupy sprawdzą się w folderach na komputerze, na dysku w chmurze i w aplikacji do notatek.

Projekty

Konkretny rezultat: remont łazienki lub zdany egzamin.

bez daty końca

Obszary

Stałe obszary odpowiedzialności: zdrowie, finanse, dom.

na przyszłość

Zasoby

Zainteresowania i materiały: przepisy, fotografia.

już nieaktywne

Archiwum

Wszystko zakończone lub wstrzymane, odłożone na później.

Drugi mózg: notatki poza głową

„Drugi mózg” (second brain) to określenie Fortego na osobisty system zapisywania i wykorzystywania informacji. PARA jest w nim częścią odpowiedzialną za porządek w materiałach. Nie chodzi o to, by zastąpić pamięć, ani o to, by samo gromadzenie notatek zastąpiło naukę.

Zettelkasten czy PARA: najważniejsze różnice

PARA opiera się na szerokich kategoriach. W Zettelkastenie ważniejsze są połączenia między konkretnymi myślami, które często przekraczają granice tematów. Podobne podejście opisuje Andy Matuschak w notatkach o evergreen notes. Linki i hierarchia mogą się jednak uzupełniać; nie trzeba wybierać tylko jednej formy porządku.

Przykład: ta sama lektura w obu systemach

Załóżmy, że w czerwcu zdajesz egzamin z hiszpańskiego i czytasz przegląd badań o rozkładaniu nauki w czasie. Na podstawie tej samej lektury możesz przygotować notatki, które rozwijają wiedzę, albo takie, które pomagają zaplanować naukę. Poniżej oba warianty.

W Zettelkastenie

Najpierw notatka źródłowa, pisana własnymi słowami, z opisem źródła:

# Cepeda i in. 2006: rozkładanie nauki w czasie

Źródło: Cepeda, Pashler, Vul, Wixted i Rohrer (2006),
„Distributed practice in verbal recall tasks”,
Psychological Bulletin 132.

- Zestawia 317 eksperymentów z rozkładaniem sesji nauki.
- Nauka rozłożona w czasie wypadała lepiej niż skumulowana,
  gdy sprawdzano, co zostało w pamięci później.
- Najlepszy odstęp między sesjami rósł wraz z tym,
  jak długo trzeba było pamiętać materiał.

#źródło

Potem notatka trwała z Twoją własną myślą, połączona z notatkami, których dotyczy:

# Rozkładaj powtórki, żeby pamiętać dłużej

Ten sam materiał przerobiony w kilku sesjach rozłożonych na dni
zwykle zostaje w pamięci lepiej niż po jednej długiej sesji.
Odstęp zależy od tego, kiedy będę go potrzebować: sprawdzian za
tydzień wymaga krótszych przerw niż umiejętność na lata.

Dlatego wkuwanie w ostatni wieczór działa na egzaminie,
ale po miesiącu niewiele z niego zostaje, zob.
[[Dlaczego wkuwanie wydaje się skuteczne]]. Na tej myśli
opiera się plan z notatki [[Egzamin B1 z hiszpańskiego]].

Źródło: [[Cepeda i in. 2006: rozkładanie nauki w czasie]]

Notatka trwała wyraża jedną myśl i jest zrozumiała bez otwierania źródła. Zdanie z linkiem wyjaśnia, po co zajrzeć do powiązanej notatki. Przykład opiera się na przeglądzie badań Cepedy i współpracowników (2006).

W PARA

Ta sama lektura pojawia się tu jako wsparcie projektu:

# Egzamin B1 z hiszpańskiego

Cel: zdać egzamin B1 w czerwcu 2027.

- [ ] Zapisać się na termin egzaminu
- [ ] 20 minut słówek, pięć dni w tygodniu
- [ ] Egzamin próbny w maju

Dlaczego krótkie codzienne sesje: [[Rozkładaj powtórki, żeby pamiętać dłużej]]

#projekty/hiszpański-egzamin

Streszczenie przeglądu może trafić do Zasobów (#zasoby/nauka), a stała praktyka języka do Obszarów (#obszary/języki), jeśli hiszpański liczy się dla Ciebie także po egzaminie. W lipcu przenosisz notatkę projektu do archiwum i znika ona z listy aktywnych.

W tym przykładzie notatka projektu odsyła do ogólnej notatki o nauce. Tak właśnie można połączyć obie metody: materiały służą bieżącemu celowi, a opracowana myśl przydaje się także po zakończeniu projektu.

Typowe pułapki i jak ich uniknąć

Pułapka kolekcjonera (collector's fallacy)

Pojęcie Christiana Tietzego z zettelkasten.de: złudzenie, że zapisany artykuł, zakładka czy cytat to już przyswojona wiedza. Tietze zauważa, że „wiedzieć o czymś” to co innego niż „coś wiedzieć”.

Pułapka kolekcjonera grozi w obu systemach. W Zettelkastenie przybiera postać setek skopiowanych zakreśleń bez jednej notatki napisanej własnymi słowami. W PARA to folder Zasobów z tysiącami zapisanych artykułów, których nigdy nie otwierasz.

Inne częste problemy:

• Nadmierna rozbudowa. Numeracja, szablony i dodatkowe widoki powinny rozwiązywać konkretny problem. Nie trzeba ich projektować, zanim zaczniesz notować.
• Linki bez kontekstu. Przy linku dopisz, czy druga notatka rozwija argument, podaje przykład, czy mu przeczy. Dlaczego ten kontekst jest ważny, wyjaśnia tekst o ograniczeniach automatycznych linków zwrotnych.
• Nieaktualne projekty. Zakończone i porzucone sprawy przenoś do archiwum. Wtedy lista aktywnych projektów pokazuje to, czym naprawdę się zajmujesz.
• Dosłowne kopiowanie Luhmanna. Jego numery rozwiązywały problem papieru: jak odłożyć i znaleźć kartkę w fizycznym pudełku. W aplikacji robią to tytuły, linki i wyszukiwarka.

Minimalny system notatek na start

Na początek wystarczą cztery elementy:

1. Jedna skrzynka. Zapisuj wszystko szybko, bez tagu albo z tagiem #skrzynka.
2. Cztery tagi do działania. #projekty/..., #obszary/..., #zasoby/... i archiwum (jako tag albo funkcja archiwizacji w aplikacji).
3. Opracowane myśli. Gdy chcesz zachować własny wniosek, zapisz go z potrzebnym kontekstem i połącz z odpowiednimi notatkami.
4. Cotygodniowy przegląd. Opróżnij skrzynkę, zarchiwizuj zakończone projekty, dodaj link albo dwa.

Więcej o tagowaniu i przeglądaniu zbioru piszemy w poradniku o organizowaniu notatek.

Połączenie obu metod: PARA do działania, linki do myślenia

Obie metody można stosować w jednym zbiorze. PARA porządkuje materiały według zastosowania, a Zettelkasten pomaga opracowywać i łączyć ich treść.

W praktyce wygląda to tak:

• Notatki projektów, obszarów i zasobów mają po jednym tagu PARA i zawierają zadania, terminy oraz materiały.
• Notatki z pomysłami mają niewiele tagów PARA albo nie mają ich wcale. Łączą je linki, a znajdujesz je wyszukiwarką albo przez notatkę indeksową.
• Notatka projektu odsyła do notatki z pomysłem, jeśli ten pomysł uzasadnia podjętą decyzję, tak jak w przykładzie z nauką hiszpańskiego.
• Po zakończeniu projektu archiwizujesz jego dokumentację. Ogólne notatki, które mogą się przydać w innych projektach, zostają w zbiorze tematycznym.

Tak zachowujesz mocne strony obu metod: krótkie, aktualne listy z PARA i powoli rosnącą sieć pomysłów z Zettelkastenu.

Jak to przełożyć na Cappę

• PARA jako tagi zagnieżdżone. Cappa zamiast folderów używa tagów wpisanych w notatkę, więc PARA to #projekty/hiszpański-egzamin, #obszary/zdrowie i #zasoby/nauka. Polskie litery w tagach działają. Pasek boczny pokazuje tagi jako drzewo, a po otwarciu #projekty widzisz wszystkie notatki projektów z tej gałęzi.
• Archiwum jako widok. Zamiast dodawać tag archiwum, możesz zarchiwizować notatkę. Zarchiwizowane notatki znikają z list tagów i trafiają do widoku „Archive”, ale nadal pojawiają się w wynikach wyszukiwania.
• Linki w stylu Zettelkastenu. Łącz notatki zapisem [[Tytuł notatki]]. Zakładka „Links” w szczegółach notatki pokazuje linki zwrotne („Links to this note”) oraz „Related by tags”, czyli notatki, które mają z bieżącą wspólny tag lub tag nadrzędny, ale nie są jeszcze z nią połączone linkiem. Te podpowiedzi są liczone na Twoim urządzeniu.
• Bez numeracji i fiszek. Cappa nie ma numeracji w stylu Luhmanna ani identyfikatorów kartek. Ich rolę przejmują tytuły, linki, wyszukiwarka i szybkie otwieranie notatek skrótem Ctrl+K (⌘K na Macu).
• Import istniejącej struktury PARA. Importer Cappy zamienia ścieżki folderów z Obsidiana lub eksportu Beara w tagi zagnieżdżone. Na przykład Projekty/Egzamin hiszpański zmieni się w #Projekty/Egzamin-hiszpański.

Składnię nagłówków, linków i list zadań opisujemy w poradniku Markdowna dla początkujących i w przewodniku po tabelach i diagramach.

Najczęstsze pytania

Czy można łączyć Zettelkasten i PARA?

Tak. Kategorie PARA mogą porządkować projekty i materiały, a krótkie notatki z wnioskami możesz łączyć zgodnie z zasadami Zettelkastenu. Notatka projektu może odsyłać do takiego wniosku, gdy uzasadnia on konkretną decyzję.

Czy w aplikacji potrzebuję numeracji Luhmanna?

Nie. Numery pozwalały Luhmannowi odkładać i odnajdywać kartki w papierowej kartotece. W aplikacji to samo zapewniają niepowtarzalne tytuły, linki i wyszukiwarka. Niektórzy dopisują do tytułów identyfikatory, żeby odwołania się nie zmieniały, ale to możliwość, a nie obowiązek.

Czy metoda PARA to po prostu cztery foldery?

Cztery kategorie to dopiero punkt wyjścia. Równie ważne jest przenoszenie materiałów, gdy zmienia się ich zastosowanie: zasób może stać się częścią projektu, a zakończony projekt trafia do archiwum. Da się to odwzorować folderami, tagami albo widokami aplikacji.

Po jakim czasie Zettelkasten zaczyna być przydatny?

Nie ma ustalonego terminu. Jedna dobrze opracowana notatka może pomóc od razu, a korzyści z większej sieci powiązań rosną w miarę korzystania z niej. Oceniaj metodę po tym, czy ułatwia Ci pisanie lub rozumienie materiału, a nie po liczbie zgromadzonych notatek.

Czym jest „drugi mózg” w notatkach?

To określenie Tiago Fortego na osobisty system notatek i plików, które trzymasz poza głową, żeby łatwo znaleźć i ponownie wykorzystać to, czego się uczysz. PARA odpowiada w tym podejściu za porządek. Drugim mózgiem może być też Zettelkasten, z większym naciskiem na rozwijanie pomysłów.